ในวิดีโอล่าสุด 10 Days in Orion ที่ NASA Johnson โพสลงใน YouTube ได้มีการเปิดเผยหน้าตาของส้วมที่ใช้งานในยาน Orion ซึ่งนี่เป็นครั้งแรกที่ NASA ได้พูดถึงส้วมของพวกเขาในคลิปเกี่ยวกับยาน Orion และภารกิจ Artemis ซึ่งนี่จะทำให้เป็นครั้งแรกในประวัติศาสตร์มนุษยชาติที่มนุษย์จะมีห้องส้วมใช้งานจริงในวงโคจรดวงจันทร์แล้วจริง ๆ สักที
ในประวัติศาสตร์ยานอวกาศของ NASA นั้น Orion จะกลายเป็นยานแคปซูล (Capsule) ลำแรกที่มีห้องส้วมอยู่ภายในตัว ซึ่งดีกว่าสมัยของยานแคปซูลรุ่นสุดท้ายอย่าง Apollo เป็นอย่างมาก เพราะตอนนั้นไม่มีห้องส้วม (กระสวยอวกาศไม่ใช่ยานแคปซูล และ Dragon ก็ไม่ใช่ยานของ NASA โดยตรง) นักบินอวกาศยุคก่อนจึงต้องหาทางหลบสายตากันเองเพื่อ “ขี้ใส่ถุง” ซึ่งทุกคนสามารถไปตามอ่านวีรกรรมนี้ได้ในบทความ การขี้ในอวกาศ ว่าประวัติศาสตร์การขับถ่ายของมนุษยชาติที่ผ่านมานั้นทุลักทุเลแค่ไหน
ส้วมระบบเดิมที่ NASA ใช้ใน ISS คือ Waste and Hygiene Compartment (WHC) เป็นส้วมที่มีรากฐานมาจากสมัยยุคกระสวยอวกาศ โดยนักบินอวกาศจะขี้ใส่ส้วมแค่ในคอห่านมันไม่ใช่น้ำแต่เป็นเครื่องดูดฝุ่นที่สามารถสร้างแรงดูดขี้ของคุณให้หลุดออกจากรูตูดได้ ขี้ของคุณจะไม่ได้ถูกดูดเข้าไปในเครื่องดูดฝุุ่นเหมือนอย่างที่คิด ขี้มันไม่ได้ตกหล่นเข้าไปในคอห่าน หรือหายไปไหนเพราะมันจะตกเข้าไปอยู่ในถุงตาข่ายป้องกันมันตกลงไปทำลายเครื่องดูดฝุ่น นักบินอวกาศต้องทำหน้าที่ในการผูกเชือกถุงตาข่ายที่ดักขี้ไว้ให้ดีแล้วหาทางดันถุงตาข่ายที่เต็มไปด้วยขี้ลงไปในถังเก็บ ซึ่ง NASA ก็ใจดีจะเตรียมไม้ไว้ให้อันหนึ่งไว้ให้ข้าง ๆ ส้วมเพื่อดันขี้ลงไปในถัง และเมื่อมันเต็มนักบินอวกาศสักคนจะต้องรับเคราะห์ไปเปิดถังเก็บขี้แล้วเอาออกมา ซึ่งเป็นกิจกรรมที่ สกปรก ยุ่งยาก และชวนเหม็นเป็นอย่างมาก และด้วยเหตุนี้ NASA จึงมีไอเดียสังคายนาส้วมขึ้นมาใหม่เพื่อให้ขี้กันได้อย่างสุขใจและเก็บขี้ออกมาได้อย่างสุขใจมากขึ้น
จึงเกิดเป็นโครงการพัฒนาส้วมอวกาศใหม่ที่ชื่อว่า Universal Waste Management System (UWMS) โดยคำนำหน้าของชื่อที่ว่า Unviersal มันมีความหมายว่า มันจะสามารถไปอยู่ในยานอวกาศลำไหนก็ได้ ไม่ว่าจะเป็น ISS ยาน Orion Lunar Gateway บนดวงจันทร์ หรือแม้แต่ยานไปดาวอังคาร ดังนั้น มันจึงต้องมีขนาดกะทัดรัด (Compact) และใช้พลังงานต่ำมาก เพื่อให้เหมาะสมกับพื้นที่และพลังงานจำกัดอย่าง Orion และที่สำคัญคือสามารถใช้งานร่วมกับทุกสรีระและเพศ เพราะส้วมอวกาศในยุคแรก เช่น กระสวยอวกาศ หรือ WHC มันถูกออกแบบมาโดยอิงจากสรีระของผู้ชายเป็นหลัก ทำให้ยากต่อการใช้งานสำหรับนักบินอวกาศหญิงโดยเฉพาะเมื่อกำลังเบ่งขี้แล้วฉี่ดันไหลออกมาพร้อมกัน
UWMS จึงถูกรื้อดีไซน์ใหม่ทั้งหมดโดยให้นักบินอวกาศหญิงเข้ามามีส่วนร่วมในขั้นตอนการออกแบบ เพื่อให้กรวยรองรับปัสสาวะและที่นั่งส้วมรับกับสรีระของทุกเพศได้ดีขึ้น และที่สำคัญคือมันใช้งานง่ายกว่าระบบเก่ามาก เพราะไม่ต้องคอย พะวงว่าของเสียจะหลุดรอดออกมากลายเป็น Fecal Popcorn หรือไม่ แม้หลักการจะคล้ายเดิมคือ ขี้ใส่ถุง มัดปากถุง แล้วโยนลงท่อ แต่ขั้นตอนที่หายไปคือการใช้ไม้ดัน เพราะระบบใหม่ถูกออกแบบมาให้ดูดถุงขี้ได้ดีกว่าเดิม ซึ่งมันจะช่วยให้ชีวิตนักบินอวกาศง่ายขึ้นมหาศาล
โดย NASA ได้อวดอ้างสรรพคุณว่า UWMS มีระบบทั้งหมดเล็กลง 65% และ เบาลง 40% เมื่อเทียบกับระบบ WHC เดิม และเนื่องจากช่วงเวลาปี 2020 ISS กำลังจะกลับมาบูมจากการที่ยาน Dragon จะสามารถบรรทุกลูกเรือขึ้นมาในสถานีได้เพิ่มขึ้นจากเดิมที่มีแค่ยาน Soyuz ที่สามารถพาลูกเรือขึ้นสถานีอวกาศได้เพียงลำเดียว เมื่อจำนวนนักบินอวกาศในสถานีเพิ่มขึ้นแต่จำนวนห้องมีแค่ 2 ห้องเท่าเดิม มันมีความเสี่ยงที่นักบินอวกาศแย่งกันใช้ส้วมในชั่วโมงเร่งรีบ NASA จึงเสนอการนำส้วมใหม่ UWMS เข้าไปติดตั้งเป็นห้องน้ำเพิ่มสำหรับนักบินอวกาศในสถานีอวกาศนานาชาติและ UWMS ถูกนำมาติดในช่วงปี 2020 และนั้นทำให้ ISS มีห้องน้ำมากถึงสามห้องด้วยกัน ซึ่งแน่นอนว่านักบินอวกาศในภารกิจ Artemis II อย่าง Victor Glover ต้องเคยมีประสบการณ์ใช้ส้วมนี้บน ISS ไปแล้วอย่างแน่นอน
แล้วนักบินอวกาศในยาน Orion ใช้ส้วมยังไง
นักบินอวกาศ Jeremy Hansen นักบินอวกาศชาวแคนาดาในภารกิจ Artemis II ได้พูดในคลิป vlog สำรวจห้องน้ำในยาน Orion ซึ่งสิ่งที่เขาบอกนั้นคือ นี่คือห้องที่พวกคุณจะได้ใช้ชีวิตเป็นส่วนตัวครั้งแรกหลังจากต้องอยู่กับคนอื่นตลอดเวลาเป็นเวลาหลายวัน ในพื้นที่ที่แคบมาก ห้องน้ำเป็นเหมือนที่ปลดปล่อยที่คุณจะได้เป็นตัวเองอีกครั้ง
ตำแหน่งห้องน้ำ Orion อยู่ที่พื้นของยาน ข้าง ๆ เบาะที่นั่งของนักบินอวกาศ โดยมันถูกออกแบบให้เป็นประตูบานพับเข้าด้านในคล้ายกับประตูห้องน้ำบนเครื่องบิน คุณสามารถมุดตัวเข้าไปข้างในนั้นได้ ภายในห้องน้ำมีแค่สิ่ง ๆ เดียวคือส้วม ไม่มีอ่างล้างมือ ไม่มีกระจกเงาไว้แต่งหล่อ เพราะฟังก์ชั่นเดียวของสิ่งนี้มันคือส้วม มีไว้ขี้!
แน่นอนว่ามีขี้และก็ต้องมีฉี่ จริง ๆ ระบบภายในของ UWMS มันล้ำมาก มันสามารถที่จะแยกฉี่กับขี้ออกจากกันได้ โดยฉี่ที่ไหลเข้าไปในระบบดูดอากาศมันจะเข้าไปในปั๊มลมที่ทำงานด้วยระบบ Dual-fan หากมันเป็นระบบ UWMS ปกติที่ใช้ใน ISS ฉี่จะถูกเอาไปเก็บในถังและเอาไปกรองกลับมาเป็นน้ำดื่มสำหรับบริโภคใน ISS อีกครั้ง แต่สำหรับยาน Orion ระบบบำบัดน้ำเสียมันใหญ่เกินกว่าที่จะยัดใส่ภายในพื้นที่เล็ก ๆ ขนาดนั้นและจะกลายเป็นสร้างเสียงรบกวนในยานอวกาศที่เป็นมลพิษทางเสียงกับนักบินอวกาศอีก ดังนั้นเพื่อแก้ปัญหา พวกเขาจึงเลือกที่จะปล่อยฉี่ออกนอกยาน ซึ่งมันจะกลายเป็นเกล็ดน้ำแข็งพุ่งกระจายในอวกาศ เหมือนอย่างที่เคยทำในยุค Apollo และกระสวยอวกาศนั่นเอง
แล้วถามว่าไม่มีอ่างล้างมือ ไม่มีถังขยะ แล้วนักบินอวกาศจะล้างมืออย่างไร ล้างตูดยังไง เช็ดตูดยังไง นี่ไม่ใช่บนโลกที่จะมีโถแบบล้างตูดอัตโนมัติ หรือมีสายฉีดตูด NASA ได้เตรียมกระดาษเปียกกับกระดาษทิชชูเอาไว้ให้กับนักบินอวกาศไว้แล้ว เพื่อใช้เป็นทั้งที่เช็ดตูดและเช็ดมือทำความสะอาดหลังจากเสร็จกิจแล้ว โดยจะทิ้งไปในถุงขี้ที่พวกเขาขี้เข้าไปนั้นแหละ มัดปากถุงแล้วก็ปล่อยมันถูกทิ้งลงไปในถัง
โดยยาน Orion จะต้องแบกขี้พวกนี้กลับถึงโลกด้วย หากว่ากันตามปกติถุงขี้จากส้วมใน ISS จะถูกแยกออกมาและแพคเข้าถุงขยะเอาใส่ยานอวกาศที่จะถูกเผาทำลายในชั้นบรรยากาศอย่าง Progress หรือ Cygnus ดังนั้นด้วยเหตุผลนี้ตลอดระยะเวลา 10 วันที่นักบินอวกาศจะใช้ชีวิตกันอยู่ภายในยาน Orion ส้วมจะต้องไม่ส่งกลิ่นออกมาเลย แม้จะถูกคนสี่คนขี้ใส่ทุกวันเป็นระยะเวลา 10 วัน (แปลว่าอย่างน้อย ๆ ต้องมีกลิ่นขี้ 40 ก้อนอันแน่นอยู่ในนั้น) นี่คือโจทย์ที่ใหญ่มากของ NASA เพราะกลิ่น คือสิ่งที่กำจัดยากที่สุดในบรรดาสิ่งรบกวนทั้งหมดของมนุษย์
กลิ่นขี้มากปัญหา
กลิ่นเป็นไอระเหยของสารเคมี ถ้ามีก๊าซ ถ้ามีไอระเหย ย่อมมีกลิ่น และกลิ่นคือโมเลกุลของสาร และโมเลกุลมันเล็กกว่าผงฝุ่นอย่าง PM2.5 อย่างแน่นอน ใน UWMS จึงมีการติดตั้ง Odor Bacteria Filter (OBF) ตัวกรองกลิ่นและแบคทีเรีย ติดตั้งไปด้วย แต่ถึงจะมีการติดตั้งระบบที่ดีขึ้นพร้อมกับคำโฆษณาว่าระบบ UWMS สามารถกรองกลิ่นได้ดีกว่าระบบเดิมเป็นอย่างมาก แต่ผลลัพธ์ในรายการของ NASA ระบบ OBF ที่กล่าวมานั้น ล้มเหลวจากโจทย์การทดสอบที่ตั้งไว้
ในการทดสอบภาคพื้นดิน (Ground Acceptance Testing) ตัวกรอง OBF นี้ ไม่ผ่านเกณฑ์การตรวจสอบ ที่กำหนดไว้ว่าต้องกำจัดกลิ่นได้นานถึง 84 วัน-คน (84 crew-day) โดยตัวเลข 84 วัน-คน นี้ อ้างอิงจากแผนภารกิจ Artemis III ที่จะมีนักบินอวกาศ 4 คน เดินทางเป็นเวลา 21 วัน ซึ่งประเด็นที่พบคือ ประสิทธิภาพต่ำกว่าเป้า ผลการทดสอบล้มเหลวที่ระดับ 50% ถึง 75% ของเกณฑ์ที่ตั้งไว้ เนื่องจากพบปัญหากลิ่นหลุดรอดออกมา (Odor breakthrough) และมีนักบินอวกาศรายงานว่าระบบ UWMS มีกลิ่นเหม็นในระหว่างช่วงการตรวจสอบ
หากเป็นตามรายงานเรื่องกลิ่นของ UWMS ยาน Orion ก็อาจจะกลายเป็นฝันร้ายของนักบินอวกาศทั้งสี่คนก็ได้ และนั้นอาจจะทำให้นักบินอวกาศทั้งสี่ต้องเผชิญกับปัญหาเรื่องกลิ่นขี้ในยานอวกาศเหมือนกับสมัยของโครงการอะพอลโลเมื่อ 50 ปีก่อน แล้วนี่แค่ Artemis II ไม่ใช่ Artemis III ที่เราจะต้องอยู่กันในยานเกือบเดือน ถ้าระบบดูดกลิ่นขี้ของส้วมพังตั้งแต่ Artemis II เราคงไม่ต้องพูดกันแล้วว่าเราจะทำภารกิจ Artemis III กันได้สำเร็จโดยไม่มีกลิ่นขี้เหม็น ๆ อยู่ในยาน
แผนสุดท้ายถ้าส้วมตัน
เพราะทุกอย่างบนโลกใบนี้ทุกอย่างมันสามารถพังได้เสมอ บนยาน Orion มีส้วมอยู่แค่อันเดียว หากมีใครมัดปากถุงไม่แน่นแล้วขี้หลุดออกจากถุงพุ่งทยานไปติดในใบพัดดูดอากาศที่โคตรจะสำคัญของส้วมละก็ ส้วมจะพังในทันที และแน่นอนมันยังมีเหตุผลอีกร้อยแปดพันเก้าที่จะทำให้ส้วมตัน ขี้ไม่ได้
NASA ได้เตรียมแผนสำรองเพื่อให้นักบินอวกาศทุกคนขี้ได้นั้นก็คือการใช้ถุงขี้ Fecal Bag เหมือนสมัยอะพอลโลอีกครั้ง และทุกคนจะต้องกลับมานั่งนวดขี้ในถุงยางใส ๆ เป็นฝันร้ายที่ไม่มีใครอยากทำในการสำรวจอวกาศยุคใหม่ แต่ถึงอย่างนั้นนี่คือแผนสำรองที่ดีที่สุดของ NASA ในการรับมือกับส้วมตันในเวลานี้ ที่ทุกคนหวังว่าจะไม่ต้องใช้แผนสำรองนี้จริงในทุกภารกิจของยาน Orion แม้แต่ครั้งเดียว
สุดท้ายแล้ว เรื่องขี้มันไม่ใช่แค่การเอาของเสียออกจากร่างกาย แต่มันคือเรื่องของสุขอนามัยและสภาพจิตใจของนักบินอวกาศ มันคือการให้คุณค่าต่อชีวิตของผู้กล้าที่ออกไปทำงานบุกเบิกแทนพวกเรา ในสมัย Apollo เราอาจเข้าใจได้ว่าเทคโนโลยีการจัดการของเสียในสภาวะไร้แรงโน้มถ่วงยังอยู่ในยุคเริ่มต้น แต่ในวันนี้ที่ก้าวเข้าสู่ปี 2026 เราเดินทางไปดวงจันทร์มานานกว่า 50 ปีแล้ว เรามีส้วมในกระสวยอวกาศ ในยาน Soyuz ในสถานีอวกาศนานาชาติ หรือแม้แต่ในยาน Crew Dragon และในวันนี้เรามีส้วมสำหรับยานที่เดินทางไปดวงจันทร์แล้ว
การมีส้วมที่ดีช่วยให้นักบินอวกาศดำเนินชีวิตได้ใกล้เคียงกับบนโลกมากที่สุด แม้จะดูแปลกไปบ้างที่มีลมมาจ่อดูดที่ก้นตลอดเวลา แต่อย่างน้อยคุณภาพชีวิตที่เพิ่มขึ้นก็ช่วยลดความเครียดในการปฏิบัติงานและรักษาความเป็นมนุษย์เอาไว้ได้ ส้วม UWMS จึงไม่ใช่แค่สิ่งของใช้งานชั่วคราว แต่มันจะกลายเป็น มาตรฐาน ที่จะถูกพัฒนาต่อเพื่อใช้ในโครงการแห่งอนาคต สมกับชื่อ Universal Waste Management System ของมันจริง ๆ
เรียบเรียงโดย ทีมงาน Spaceth.co
