วันที่ 13 พฤศจิกายน 2026 องค์การบริหารอวกาศแห่งชาติจีน หรือ CNSA เปิดเผยรายละเอียดภารกิจ Tianwen-4 พร้อมประกาศรับข้อเสนอการพัฒนาเครื่องมือวิทยาศาสตร์จากสถาบันทั้งในและต่างประเทศ โดยระบุเป้าหมายการส่งยานอวกาศเข้าสู่วงโคจรรอบดาวพฤหัสบดี ก่อนเข้าสู่วงโคจรรอบ Callisto และส่งยานลงจอดสำรวจพื้นผิวดวงจันทร์ดวงนี้ เป็นอีกก้าวสำคัญของจีนในการขยายการสำรวจออกไปยังระบบสุริยะชั้นนอก
รายละเอียดจาก Notice on the Solicitation of Scientific Payload Development Proposals for the Tianwen-4 Mission ทำให้ภาพของ Tianwen-4 ชัดเจนขึ้น หลังภารกิจนี้เคยมีแนวคิดส่งยานไปสำรวจทั้งดาวพฤหัสบดีและดาวยูเรนัสในการปล่อยครั้งเดียว ขณะที่รูปแบบล่าสุดระบุองค์ประกอบเป็นยานโคจรและยานลงจอด โดยมุ่งศึกษาระบบดาวพฤหัสบดีและ Callisto เป็นหลัก
จากแผนสำรวจดาวพฤหัสบดีและ Uranus สู่การลงจอดบน Callisto
ใน The Latest Updates of China Deep Space Exploration Tianwen-4 ถูกวางให้ประกอบด้วยยานสำรวจระบบดาวพฤหัสบดี และยานอีกลำสำหรับบินผ่านยูเรนัส โดยมีกรอบการปล่อยไม่ก่อนปี 2029 ด้วยจรวด Long March 5 แนวคิดดังกล่าวจะทำให้จีนสำรวจดาวเคราะห์ยักษ์สองระบบได้จากการปล่อยภารกิจเดียว แต่ในประกาศล่าสุด องค์ประกอบที่ CNSA ระบุเปลี่ยนมาเป็นยานโคจรและยานลงจอดบน Callisto โดยไม่มีการกล่าวถึงยานบินผ่าน Uranus จึงสะท้อนว่าแผนที่เปิดเผยต่อสาธารณะในรอบนี้ให้น้ำหนักกับการสำรวจระบบดาวพฤหัสบดีอย่างละเอียดมากขึ้น อย่างไรก็ตาม การไม่ปรากฏในประกาศรับเครื่องมือครั้งนี้ยังไม่ใช่คำยืนยันโดยตรงว่าจีนยกเลิกส่วนการสำรวจ Uranus อย่างเป็นทางการ
สำหรับกำหนดปล่อย จีนเคยระบุกรอบเวลาราวปี 2030 แต่ประกาศล่าสุดยังไม่ได้ให้ตารางการเดินทางและวันลงจอดบน Callisto จึงต้องติดตามรายละเอียดภารกิจที่จะเปิดเผยเพิ่มเติมต่อไป
สำรวจทั้งสภาพแวดล้อมดาวพฤหัสบดีและพื้นผิวดวงจันทร์น้ำแข็ง
ยานโคจรมีแผนติดตั้งเครื่องมือวิทยาศาสตร์ 10 ชุด ครอบคลุมการตรวจวัดรังสีเอกซ์ สนามแม่เหล็ก คลื่น และอนุภาคพลังงานสูง ตลอดจนกล้องถ่ายภาพและเครื่องมือสำรวจ Callisto ทั้งด้านภูมิประเทศและองค์ประกอบ ส่วนยานลงจอดมีแผนติดตั้งเครื่องมือสองชุด ได้แก่ เครื่องวิเคราะห์องค์ประกอบพื้นผิว Callisto และเครื่องวัดสนามแม่เหล็ก
Callisto เป็นเป้าหมายที่น่าสนใจเพราะพื้นผิวน้ำแข็งและหินอันเก่าแก่เต็มไปด้วยหลุมอุกกาบาต ช่วยเก็บบันทึกประวัติการชนและวิวัฒนาการของระบบดาวพฤหัสบดี ขณะเดียวกัน ข้อมูลจากยาน Galileo ของ NASA ยังบ่งชี้ว่าดวงจันทร์ดวงนี้อาจมีมหาสมุทรน้ำเค็มซ่อนอยู่ใต้พื้นผิว การสำรวจจากวงโคจรควบคู่กับการตรวจวัดบนพื้นผิวจึงเปิดโอกาสให้เชื่อมโยงภาพรวมของดวงจันทร์เข้ากับสภาพจริง ณ จุดลงจอดได้
อีกประเด็นที่น่าจับตาคือบทบาทของไทยในภารกิจนี้ หลังนักวิจัยไทยประสบความสำเร็จในการได้รับเลือกให้พัฒนาเครื่องมือวิทยาศาสตร์สำหรับ Chang’e-7 และ Chang’e-8 แล้ว ได้แก่ MATCH สำหรับศึกษารังสีคอสมิกและอนุภาคในอวกาศ และ ALIGN สำหรับตรวจวัดนิวตรอนและสภาพแวดล้อมรังสีบนดวงจันทร์ โครงการเหล่านี้เกิดจากความร่วมมือของ NARIT และมหาวิทยาลัยมหิดล และเป็นฐานประสบการณ์สำคัญสำหรับการเสนอโครงการสำรวจอวกาศห้วงลึกขั้นต่อไป ตามรายละเอียดโครงการที่ NARIT เผยแพร่
แม้ไทยจะพลาดโอกาสได้รับเลือกใน Tianwen-3 หลังมีแนวคิดพัฒนาเครื่องมือ MARCH เพื่อศึกษาสภาพแวดล้อมอนุภาคในวงโคจรดาวอังคาร จีนประกาศการทดลองจากนานาชาติ ที่จะไปดาวอังคารกับ Tianwen-3 แต่ Tianwen-4 ก็เปิดสนามการแข่งขันรอบใหม่ โดยเฉพาะเมื่อโจทย์ของภารกิจครอบคลุมสนามแม่เหล็ก อนุภาคพลังงานสูง และสภาพแวดล้อมของระบบดาวพฤหัสบดี ซึ่งมีจุดเชื่อมโยงกับความเชี่ยวชาญที่ทีมไทยกำลังสร้างอยู่
ที่สำคัญ ประกาศรับข้อเสนอเปิดให้สถาบันต่างประเทศเข้าร่วมโครงการที่มีสถาบันจีนเป็นผู้นำ รวมถึงเสนอเป็นผู้นำโครงการเองได้ โดยตามหลักการ สถาบันต่างประเทศต้องรับผิดชอบค่าใช้จ่ายในส่วนงานที่ตนพัฒนา กำหนดยื่นข้อเสนอภายในวันที่ 31 ธันวาคม 2026 และจะพิจารณาทั้งความสามารถของเครื่องมือ ความเป็นไปได้ทางวิศวกรรม งบประมาณ กำหนดส่งมอบ และความพร้อมของทีม
ในมุมวิเคราะห์ หากทีมไทยตั้งโจทย์วิทยาศาสตร์ได้คม อธิบายได้ว่าการตรวจวัดของตนจะตอบคำถามใดที่เครื่องมืออื่นยังตอบไม่ได้ และมีแผนสร้างเครื่องมือที่ทำได้จริง โอกาสก็ถือว่ามีไม่น้อย ประสบการณ์จาก MATCH และ ALIGN ช่วยให้ไทยมีผลงานด้านการพัฒนาเครื่องมือมาแสดงประกอบข้อเสนอแล้ว อย่างไรก็ตาม ณ ตอนนี้ยังไม่มีการประกาศเลือกเครื่องมือไทยสำหรับ Tianwen-4 ความน่าสนใจจึงอยู่ที่ว่าไทยจะเปลี่ยนฐานประสบการณ์จากการสำรวจดวงจันทร์ ให้กลายเป็นข้อเสนอที่มีน้ำหนักพอสำหรับการเดินทางไปถึงระบบดาวพฤหัสบดีได้อย่างไร
เรียบเรียงโดย ทีมงาน Spaceth.co
